Foto: People of the Soviet Union, 1968/69, Lothar Wolleh; Lothar Wolleh Raum Berlin

Geschreven door Dik Mook
Voorgelezen door Gert van Drimmelen
Geluidsmontage Seth Mook
Thema: Brief aan mijn vijand
25 november 2025
Titel: Verzet

 

Beste vijand,

Wat betekent dat, dat je mijn vijand bent? Ik deel graag de volgende gedachtes met je.

Uit het gedicht ‘Verzet begint niet met grote woorden’ van Remco Campert citeer ik deze regels:

Verzet begint niet met grote woorden.
…
Jezelf een vraag stellen.
Daarmee begint verzet.
…

Ik kwam toevallig de fotograaf Lothar Wolleh op het spoor die leefde van 1930 tot 1979. Hij overleefde in de 50er jaren zes jaar Sovjet werkkamp Vorkuta. Natuurlijk had hij een vijand, de Sovjet Unie… Toch ging hij eind jaren 60, midden in de koude oorlogstijd met zijn camera naar de Sovjet Unie om de mensen te fotograferen in dat land dat zijn vijand was. Hij had de behoefte om de menselijkheid van individuen zichtbaar te maken, juist in tijden van verdeeldheid die overheden veroorzaken. De kleine tentoonstelling van deze reis was afgelopen zomer te zien in Berlijn onder de titel ‘De vijand en zijn mensen’. De foto’s getuigen van een zwaar leven waarbij eerder een gevoel van medelijden, behoefte om te helpen opkomt dan te denken aan vijanden. Dat is wat Lothar Wolleh ook wilde bereiken; Die vijand bestaat uit kwetsbare mensen die zo te zien nooit je vijanden kùnnen zijn.
Die vijand van hem was dus een ongrijpbare abstractie, een staat die bestaat uit anonieme ambtenaren en een leider die eerder een symbool dan een mens is.
De vijand en zijn mensen.

Eigenlijk laat Wolleh zien dat zodra de vijand een mens wordt, het vijandgevoel verdwijnt.
Het is de methode die groepen mensen in de jaren 1980 tot 1990 in Nederland hanteerden om de vijand achter het IJzeren Gordijn van zijn beangstigende beeld te verlossen door vriendschap te sluiten met die mensen. Er is natuurlijk meer gebeurd in die koude oorlogstijd, maar ik ben er wel van overtuigd dat die vriendschappen die we toen sloten een grote invloed hebben gehad op het vallen van die scheidsmuur tussen twee vijandelijke landen, twee vijandige systemen.
In die tijd begonnen de contacten tussen mensen over en weer, ook met een vraag aan onszelf: Zou ik mijn vijandsbeeld durven opgeven? Want het is natuurlijk een risico, ongezien vrede te sluiten met die mensen uit dat vijandige land. Ik denk dat we toen onze nieuwbakken vrienden leerden wat vrijheid is èn hoe kwetsbaar die is. Maar ook waar wij daarbij op stuk liepen. We hebben jarenlang genoten van die vriendschapen en vrijheid die we samen beleefden.
En nu staan we voor de volgende opgave; hoe we de mensen weer zien in het land van onze nieuwe vijand. Het is moeilijk om de mensen daar te zien, Rusland komen we niet meer zo makkelijk binnen. Toch is het de moeite waard te zoeken naar een opening in dat vijandelijke bolwerk en de mensen daar te zien in hun kwetsbaarheid en dat zij ons zien in onze kwetsbaarheid. We kunnen elkaar ontmoeten; we moeten elkaar ontmoeten, ondanks dictators.

Beste vijand, ben ik ook jouw vijand? En durven wij allebei ons vijandsbeeld op te geven?
Of, zoals Remco Campert schreef:
jezelf een vraag stellen
daarmee begint verzet
en dan die vraag aan een ander stellen

Met hoopvolle groet,
Dik

gepubliceerd op 25 november 2025